Y Rhyfel Byd Cyntaf

Os ydych chi’n chwilio am wybodaeth ynghylch effaith y rhyfel ar eich teulu, tref neu ardal, mae’n bosibl y gallai Archifau Morgannwg fod o gymorth i chi.

Mae gennym ystod eang o adnoddau a allai fod yn ddefnyddiol i chi, yn cynnwys llyfrau cofnodion ysgol, cofnodion awdurdodau lleol a llongau, rhestrau anrhydedd, ffotograffau, dyddiaduron, llythyrau a llawer mwy.

Gweithdy ysgolion

Mae Archifau Morgannwg yn cynnig gweithdy ar y Rhyfel Byd Cyntaf am ddim i ysgolion.

Mae’r gweithdai’n edrych ar effaith y rhyfel ar ardaloedd lleol i’ch ysgol. Gellir teilwra’r gweithdy at unrhyw lefel, o CA2 i Fagloriaeth Cymru.

Cysylltwch â ni i gael rhagor o wybodaeth.

Darllen mwy

Bydd Archifau Morgannwg yn trafod mwy am y Rhyfel Byd Cyntaf yn ein blog. Bydd eitemau yno gan wirfoddolwyr a staff yr Archifdy.

Ewch i ddarllen y blog yn: http://glamarchives.wordpress.com

Cofrestrwch er mwyn dilyn y blog. Byddwch hefyd yn derbyn hysbysiad bob tro y bydd erthygl newydd yn ymddangos.

Adnoddau ar-lein

Fel rhan o’n gwaith o goffau canrif ers dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf, mae ein gwirfoddolwyr wedi bod yn gweithio’n galed yn creu mynegeion ar gyfer nifer o gofnodion o’r cyfnod. Y nod yw ei gwneud hi’n haws i aelodau’r cyhoedd sydd am goffau’r rhyfel eu hunain, neu sy’n chwilio am wybodaeth ar effaith y rhyfel ar eu teulu, tref neu ardal.

Mae’r adnoddau y mae ein gwirfoddolwyr wedi eu creu ar gael i lawr lwytho o’r dudalen hon.

Restr Anrhydedd Corfforaeth Dinas Caerdydd a Brwydr Coedwig Mametz 7-12 Gorffennaf 1916

I gofio canmlwyddiant Brwydr Coedwig Mametz, ymchwiliodd Rosemary Nicholson i’r gwŷr y cofnodwyd eu bod wedi gwasanaethu yn Mametz ar Restr Anrhydedd Corfforaeth Dinas Caerdydd, a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae’r rhestr anrhydedd yn cofnodi enw, cyfeiriad, oedran a rheng y milwyr hyn, ac yn rhoi man cychwyn i’r ymchwil sy’n ymddangos yn ei llyfryn. Mae gan rai o’r enwau hanes cudd, diddorol, tra bod eraill heb ddatgelu dim.

Dyma’r cyntaf o ddwy ddogfen a luniwyd gan Rosemary sy’n ymchwilio i Goedwig Mametz. Mae hon yn nodi’r enwau yn y Rhestr Anrhydedd a bydd rhan dau yn cofio aelodau 16eg Bataliwn (Dinas Caerdydd) y Gatrawd Gymreig a ddaeth i ben eu taith yn Mametz.

Hoffwn glywed gan aelodau o’r cyhoedd a allai adnabod enwau cyndeidiau posibl ac a fyddai’n fodlon rhannu gwybodaeth ychwanegol â ni.

Cyflwynwyd y papur ymchwil ar Restr Anrhydedd Corfforaeth Dinas Caerdydd i Archifau Morgannwg gan yr awdur, Rosemary Nicholson, ac mae’n ymddangos ar ein gwefan trwy ei charedigrwydd hi.

 

Restr Goffa Bythynnod Aberdâr

I goffáu’r Rhyfel Byd Cyntaf, ymchwiliodd Rosemary Nicholson i enwau’r dynion ar Restr Goffa Bythynnod Aberdâr, sy’n cael ei chadw yn Archifau Morgannwg. Mae cyfanswm o 83 o enwau ar y rhestr. Mae mwy o wybodaeth ar gael ar gyfer rhai nag eraill, ac mae’n debyg i bob un ohonynt fynychu’r Ysgol Ddiwydiannol yn Nhrecynon, Aberdâr.

Mae’r rhestr lawn o’r ymchwil ar gael yma i’w chwilio. Er i Rosemary ddod o hyd i gymaint o wybodaeth â phosibl, nid yw’r ymchwil yn gyflawn o bell ffordd. Os oes unrhyw un yn nabod perthynas bosibl ymysg yr enwau ar y rhestr ac yn gallu llenwi unrhyw fanylion coll, cysylltwch ag Archifau Morgannwg – byddai’n wych clywed gennych chi.

Cyflwynwyd y papur ymchwil ar Restr Goffa Bythynnod Aberdâr i Archifau Morgannwg gan yr awdur, Rosemary Nicholson, ac mae’n ymddangos ar ein gwefan trwy ei charedigrwydd hi.

Restr Goffa Bythynnod Aberdâr

d787_1_005 headshotDyddiadur Rhyfel Capten Mervyn Crawshay

Ganed Mervyn Crawshay ar 5ed Mai 1881 yn Dimlands, Llanilltud Fawr, yn fab i Tudor Crawshay, Uwch Siryf Morgannwg, ac yn ŵyr i’r meistr haearn William Crawshay o Ferthyr Tudful. Dewisodd Mervyn ddilyn gyrfa yn y fyddin ac ymunodd â Chatrawd Caerwrangon ym 1902. Gwasanaethodd am ddwy flynedd yn rhyfel De Affrica gan symud ym 1908 i 5ed Gwarchodlu’r Marchfilwyr (Tywysoges Charlotte o Gymru). Cafodd ei ddyrchafu’n gapten ym mis Ebrill 1911. Roedd Crawshay yn farchog o fri a chynrychiolodd Loegr mewn twrnameintiau milwrol yn America ym 1913, gan ennill y Cwpan Aur yn y gystadleuaeth ryngwladol.

Roedd Mervyn Crawshay yn aelod o Fyddin Ymdeithiol Prydain, a oedd yn gymharol fach, a anfonwyd i helpu’r Ffrancwyr i amddiffyn Gwlad Belg yn wyneb ymosodiad yr Almaen. Mae cofnodion agoriadol ei ddyddiadur, ar 15 ac 16 Awst, yn sôn am adael Southampton a chyrraedd Le Havre.  Mae’r dyddiadur yn gorffen yn sydyn, yng nghanol frawddeg, ar 29 Hydref 1914. Gallwch ddarllen yr holl gofnodion yma.